Mumazuva mashoma, maSouth Africa anogona kunge akatarisana nekuvharirwa kwenyika kana huwandu hwevanhu vane chirwere che coronavirus hwakasimbiswa hukaramba huchiwedzera.
Dambudziko riripo nderekuti panogona kunge paine hutachiona hwakawanda husati hwaonekwa nekuda kwemaitiro ekuongororwa kwehutachiona. South Africa inogona kunge iri kubatana nenyika dzakadai seItaly neFrance kana matanho akataurwa neMutungamiri wenyika Cyril Ramaphosa asingaderedze kuwedzera kwehutachiona. NeChishanu Gurukota rezvehutano Zweli Mkhize vakazivisa kuti vanhu vekuSouth Africa 202 vakabatwa nehutachiona, kusvetuka kwe52 kubva pazuva rakapfuura.
"Izvi zvakapetwa kaviri pane nhamba yezuva rapfuura uye izvi zvinoratidza kukura kwechirwere," akadaro Purofesa Alex van den Heever, sachigaro wezvidzidzo zvehutungamiriri hwemagariro evanhu nehutungamiriri paWits School of Governance. "Dambudziko rave riri rekusarurana mukuyedzwa, nekuti vanga vachidzinga vanhu kana vasina kukodzera zvinodiwa. Ndinotenda kuti iko kukanganisa kukuru mukufunga uye tiri kungofuratira hutachiona hunogona kuitika munharaunda."
Van den Heever akati China yakatanga mitemo yavo mikuru yekuvharirwa mudzimba pavakaona kuwedzera kukuru kwezvirwere zvitsva zviri pakati pe400 ne500 pazuva.
"Uye tinogona kunge, zvichienderana nehuwandu hwedu, tisina mazuva mana kubva ipapo," akadaro Van den Heever.
"Asi dai taiona hutachiona hwevanhu vari munharaunda hunosvika zana kusvika mazana maviri pazuva, taizofanira kuwedzera nzira dzekudzivirira."
Bruce Mellado, purofesa wefizikisi paWits University uye nyanzvi yesainzi paThemba LABS, pamwe nechikwata chake vanga vachiongorora big data kuti vanzwisise mafambiro epasi rose neSA mukupararira kwecoronavirus.
"Chinonyanya kukosha ndechekuti mamiriro acho ezvinhu akakomba zvikuru. Kupararira kwehutachiona kucharamba kuripo chero bedzi vanhu vasingateereri mazano ehurumende. Dambudziko riripo pano nderekuti kana vanhu vakasaremekedza mazano akapihwa nehurumende, hutachiona huchapararira huchiwedzera," akadaro Mellado.
"Hapana mubvunzo nezvazvo. Nhamba dzacho dzakajeka. Uye kunyangwe munyika dzine mwero wekuyerwa, kupararira kwacho kuri kukurumidza."
Izvi zvinoitika apo vanhu vashanu vakapinda chechi muFree State vakaonekwa vaine hutachiona. Vashanu ava vaive vashanyi, asi Dhipatimendi reHutano riri kugadzirira kuyedza vanhu vanosvika mazana matanhatu. Kusvika pari zvino, Van den Heever akati matanho akatangwa aive akanaka mukudzivirira kupararira kwehutachiona, kusanganisira kuvharwa kwezvikoro nemayunivhesiti. Vana vechikoro vakaonekwa kare sevanokonzera hutachiona hwefuruwenza.
Asi kunyange hazvo Mkhize akati pane mukana wekuti pakati pe60% kusvika 70% yevanhu vemuSouth Africa vaizobatwa nechirwere checoronavirus, Van den Heever akataura kuti izvi zvingangoitika chete kana pasina matanho akaiswa ekurwisa denda iri.
Mutauriri weDhipatimendi reHutano, Popo Maja, akati kana paine kuvharirwa kwenyika, Mkhize kana mutungamiri wenyika vachazivisa izvi.
"Tinotungamirirwa netsananguro yenyaya iyi sezviri muMitemo yeHutano Yenyika Yose pachikamu chimwe nechimwe cheWorld Health Organisation," akadaro Maja.
Asi kana huwandu hwevanhu vanotapukirwa munharaunda hukawedzera, zvinoreva kuti tinofanira kuziva chinokonzera hutachiona. Izvi zvinogona kunge zviri zvematekisi, uye zvinogona kureva kutovhara matekisi, kutoisa zvipingamupinyi kuti mutemo uyu usimbiswe, akadaro Van den Heever.
Kunyange hazvo kutya kuti huwandu hwevanhu vanobatwa nechirwere ichi hucharamba huchikwira, nyanzvi dzezvehupfumi dziri kunyevera kuti hupfumi hwava pedyo nekuoma, kunyanya panguva yekuvharirwa kwenyika.
"Mhedzisiro yematanho ekugadzirisa coronavirus ichave nemigumisiro yakaipa zvikuru kuSA," akadaro Dr Sean Muller, mudzidzisi mukuru pachikoro chezvehupfumi cheYunivhesiti yeJohannesburg.
"Mitemo yekufamba ichakanganisa indasitiri yekushanya nekugamuchira vaenzi, ukuwo matanho ekuchengetedza nharaunda achakanganisa indasitiri yemabasa zvakanyanya."
"Mhedzisiro iyoyo yakaipa, zvakare, ichava nemigumisiro yakaipa kune dzimwe nzvimbo dzehupfumi (kusanganisira chikamu chisina kurongeka) kuburikidza nekuderedzwa kwemihoro nemari inowanikwa. Kubudirira kwepasi rose kwakatokanganisa makambani akanyorwa uye kunogona kuva nemigumisiro yakawanda kune chikamu chezvemari."
"Zvisinei, iyi inyaya isingawanzoitika saka kuti zvirambidzo zvemuno nezvepasi rose zvichakanganisa sei mabhizinesi nevashandi hazvisati zvanyatsojeka." "Sezvo tisati tava neruzivo rwakajeka rwekuti mamiriro ehutano hweveruzhinji achachinja sei, hapana nzira yekuuya nefungidziro dzakavimbika dzehukuru hwemhedzisiro yacho."
Muller akati kuvharirwa kwedzimba kunoratidza njodzi. "Kuvharirwa kwedzimba kunowedzera migumisiro yakaipa. Kana zvikakanganisa kugadzirwa nekuwanikwa kwezvinhu zvekushandisa zvinogona kukonzera kusagadzikana munharaunda."
"Hurumende inofanira kungwarira zvikuru pakuenzanisa matanho anotorwa kudzivirira kupararira kwezvirwere pamwe nemigumisiro yakaipa yezvehupfumi nemagariro evanhu yematanho iwayo." Dr Kenneth Creamer, nyanzvi yezvehupfumi kubva kuWits University, akabvumirana nazvo.
"Coronavirus inotyisidzira hupfumi hweSouth Africa huri kutotambura nekukura kushoma uye huwandu hweurombo nekushaikwa kwemabasa huri kukwira."
"Tinofanira kuyera kukosha kwekurapa kwekuyedza kuderedza kupararira kwekoronavirus, nekukosha kwehupfumi kwekuedza kuchengetedza mabhizinesi edu achishanda uye kuchengetedza huwandu hwakakwana hwekutengeserana, kutengeserana uye kubhadhara, izvo zvinopa hupenyu hwemabasa ehupfumi."
Nyanzvi yezvehupfumi Lumkile Mondi aitenda kuti zviuru zvevanhu vemuSouth Africa zvinogona kurasikirwa nemabasa. "Hupfumi hweSouth Africa huri kuchinja, kushanduka kwedhijitari uye kusangana kwevanhu kuchaderera mushure medambudziko iri. Imukana wevatengesi, kusanganisira nzvimbo dzemafuta, kuti vapinde mumabasa avo vachiparadza mabasa akawanda," akadaro Mondi, mudzidzisi mukuru pachikoro chezvehupfumi nesainzi yebhizinesi kuWits.
"Zvichavhurawo nzira yemarudzi matsva evaraidzo online kana pamusoro peTV kubva pasofa kana pamubhedha. Kushaya mabasa muSA kuchave mumakore ekuma30 epamusoro mushure medambudziko uye hupfumi huchasiyana. Kuvharirwa uye mamiriro enjodzi zvinodiwa kuderedza kurasikirwa nehupenyu. Zvisinei, kukanganisa kwehupfumi kuchawedzera kudzikira kwehupfumi uye kushaikwa kwemabasa nehurombo zvichawedzera."
"Hurumende inofanira kuita basa guru muhupfumi uye kukwereta kubva kuna Roosevelt panguva yeGreat Depression semushandi wekupedzisira kutsigira mari nekudya."
Zvichakadaro, Dr Nic Spaull, muongorori mukuru mudhipatimendi rezvehupfumi paStellenbosch University, vakati kunyange hazvo kugunun'una kwevadzidzi nevadzidzi vachifanirwa kudzokorora gore rino kana denda rikapararira zvakanyanya muSA kuri kure, zvikoro zvingangove zvisingazovhurwe mushure meIsita sezvaitarisirwa.
"Handifungi kuti zvinoita kuti vana vese vadzokorore gore. Izvi zvingangofanana nekutaura kuti vana vese vachakura gore rimwe chete pagiredhi rega rega uye hapazovi nenzvimbo yevadzidzi vanouya." "Ndinofunga kuti mubvunzo mukuru parizvino ndewekuti zvikoro zvichavharwa kwenguva yakareba sei." Gurukota rakati kusvika mushure meIsita asi handioni zvikoro zvichivhurwazve pamberi pekupera kwaKubvumbi kana Chivabvu."
"Izvi zvinoreva kuti tinofanira kuuya nehurongwa hwekuti vana vachawana sei chikafu, tichifunga kuti vana mamiriyoni mapfumbamwe vanovimba nekudya kwemahara kuchikoro. Tingashandisa sei nguva iyoyo kudzidzisa vadzidzisi vari kure uye kuti tingava nechokwadi chekuti vana vanogona kudzidza kunyangwe vari kumba."
Zvikoro zvakazvimiririra nezvikoro zvinobhadharisa mari yechikoro zvingasakanganiswa sezvikoro zvisingabhadharisi mari yechikoro. "Izvi zvinodaro nekuti kune internet iri nani mudzimba dzevadzidzi ivavo uye zvikoro izvozvo zvinogonawo kuuya nehurongwa hwekugadzirisa matambudziko ekudzidza uri kure kuburikidza neZoom/Skype/Google Hangouts nezvimwewo," akadaro Spaull.
Nguva yekutumira: Chivabvu-20-2020